Sudlanganlik nima?

Share on telegram
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on vk

Sudlanganlik shaxsning sodir etgan jinoyati uchun hukm etilganligidan kelib chiqadigan huquqiy holatdir.
Jazo tayinlangan ayblov hukmi qonuniy kuchga kirgan kundan boshlab shaxs sudlangan deb hisoblanadi. Sud tomonidan jazodan ozod qilingan shaxs sudlanmagan deb hisoblanadi.
Sudlanganlik ushbu Kodeksda nazarda tutilgan hollarda va shaxs yangi jinoyat sodir etgandagina huquqiy ahamiyatga ega bo‘ladi.
Sudlanganlik muddatining o‘tib ketganligi yoki sudlanganlikning olib tashlanishi munosabati bilan uning barcha huquqiy oqibatlari bekor bo‘ladi.
Jazoni o‘tagan, ammo qonunning o‘zgarishi bilan bunday qilmish jinoyat deb hisoblanmaydigan taqdirda, shuningdek sodir qilingan jinoyat uchun tayinlangan jazoni o‘tab bo‘linishi bilan sudlanganlik holatining tugallanishi belgilangan bo‘lsa, shaxs sudlanmagan deb hisoblanadi.

(O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi 77-modda)

Sharh

  1. Sharhlanayotgan moddaning birinchi qismi sudlanganlik tushunchasini ochib berib, belgilaydiki, sudlanganlik shaxsning sodir etgan jinoyati uchun hukm etilganligidan kelib chiqadigan huquqiy holatdir. Shunday qilib, qonun sudlanganlikni faqat shaxsning sodir etgan jinoyati uchun hukm qilinish fakti bilan bogʼlaydi.
  2. Shaxs JinoyatKodeksining Maxsus qismi moddasida nazarda tutilgan jinoyat tarkibining barcha belgilari mavjud boʼlgan ijtimoiy xavfli qilmishni so dir etganlikda aybdor, deb topilib, ayblov hukmi eʼlon qilingandan soʼng sudlangan, deb hisoblanadi. Аmmo hukm qilinishning har qanday fakti ham sudlanganlikni keltirib chiqarmaydi.
    Hukm qilish aybdorga jazo tayinlashda ham, qonunda mavjud boʼlgan asoslarga koʼra jazodan ozod qilishda ham mavjud boʼlishi mumkin. Sudlanganlikning kelib chiqishi esa, jazoning muayyan turi va miqdorini tayinlagan holda ayblov hukmini chiqarish bilan bogʼliq. Mazkur qoida sharhlanayotgan moddaning 2-qismida belgilangan boʼlib, unga koʼra, jazo tayinlangan ayblov hukmi qonuniy kuchga kirgan kundan boshlab shaxs sudlangan, deb hisoblanadi. Sud tomonidan jazodan ozod qilingan shaxs sudlanmagan, deb hisoblanadi.
  3. Jinoyat-protsessual kodeksiga muvofiq, hukm uning ustidan apellyasiya shikoyati berish va protest bildirish muddati oʼtishi bilan qonuniy kuchga kiradi. Аpellyatsiya shikoyati berilgan yoki protest bildirilgan taqdirda hukm, agar u bekor qilinmagan boʼlsa, ishni yuqori sud koʼrib chiqqan kuni qonuniy kuchga kiradi. Mahkumlar ikki va undan ortiq boʼlgan taqdirda,
    basharti shulardan loaqal biriga nisbatan hukm ustidan shikoyat berilgan yoki protest bildirilgan boʼlsa, yuqori sud ishni koʼrib chiqquniga qadar mahkumlarning hammasiga nisbatan hukm qonuniy kuchga kirmay turadi.
    Shunday qilib, shaxs faqat jazoni oʼtab boʼlganidan keyingina emas, balki uni ijro etish davomida ham sudlangan hisoblanadi va bu sud tomonidan inobatga olinishi lozim. Bunda, shaxsga nisbatan dastlabki tergov vaqtida ham, hukm eʼlon qilinganidan keyin ham shaxsga nisbatan tanlangan ehtiyot chorasining ahamiyati yoʼq – ushbu vaqt davomida shaxs sudlangan, deb topilishi mumkin emas.
  4. Shaxsni jazodan ozod qilish, hatto jazo oʼrniga unga nisbatan tibbiy yoʼsindagi majburlov chorasi yoxud, agarda mahkum voyaga yetmagan boʼlsa, tarbiyaviy yoʼsindagi majburlov choralari qoʼllanilgan hollarda ham uning sudlanganligini keltirib chiqarmaydi. (JKning 87, 88-moddalari).
  5. Sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismi belgilaydiki, sudlanganlik ushbu Kodeksda nazarda tutilgan hollarda va shaxs yangi jinoyat sodir etgandagina huquqiy ahamiyatga ega boʼladi.
    Shaxsning sudlanganligi ham umumhuquqiy, ham jinoyat-huquqiy ahamiyatga ega.
    Jinoyat sodir etganlikda hukm qilingan shaxs huquqiy holatining umumhuquqiy ahamiyati uning Oʼzbekiston Respublikasi jinoyat toʼgʼrisidagi qonun hujjatlarini tashkil etmaydigan normativ-huquqiy hujjatlarda mustahkamlanganligi va ular jinoyat-huquqiy maʼnoda ahamiyatga ega emasligi bilan tavsiflanadi. Xususan, sudlanganlikning umumhuquqiy
    ahamiyati shaxsning sudlanganligi uning rasmiy organlarga tugatilmagan yoki olib tashlanmagan sudlanganlik mavjudligi toʼgʼrisida maʼlum qilish majburiyatida, maʼlum bir mansabni egallash yoki ayrim faoliyat bilan shugʼullanishdagi cheklovlarda namoyon boʼladi (masalan, advokatlik faoliyatini amalga oshirishni cheklash)
  6. Shu bilan birga, sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida sudlanganlikning faqat jinoyat-huquqiy ahamiyati koʼzda tutilib, u quyidagilardan iborat:
    –  shaxsda sudlanganlik holatining mavjudligi xavfli va oʼta xavfli retsidivist, deb topilishiga taʼsir etadi (JKning 34-moddasi);
    – sudlanganlik shaxsni jinoiy javobgarlikdan ozod qilishga toʼsqinlik qiladi. Xususan, aybdor oʼz qilmishiga amalda pushaymon boʼlganligi mu-
    nosabati bilan (JKning 66-moddasi), yarashilganligi munosabati bilan (JKning 66‘-modtsasi) yoki voyaga yetmagan shaxs tomonidan jinoyat sodir etil-
    ganda majburlov choralarini qoʼllagan holda (JKning 87-modtsasi) jinoiy javobgarlikdan ozod qilish sudlangan shaxsga nisbatan koʼllanilishiga yoʼl
    qoʼyilmaydi, chunki barcha koʼrsatilgan holatlarda jinoyat shaxs tomonidan birinchi marta sodir etilgan boʼlishi shart;
    – sudlanganlik qilmishni kvalifikatsiya qilishga taʼsir koʼrsatadi (JKning 140-moddasi 3-qismi «b» bandi);
    – ilgari ham qasddan jinoyat sodir etgan shaxsning takroran yoki qasddan yangi jinoyat sodir etishi (retsidiv) jazoni ogʼirlashtiruvchi holat sifatida eʼtirof etiladi (JKning 56-modtsasi 1-qismi «n» bandi);
    – shaxsda sudlanganlik holati mavjud boʼlishi uni jazodan ozod qilishga taʼsir qiladi. Xususan, sudlangan shaxsga nisbatan oʼz qilmishiga amalda pushaymon boʼlganligi munosabati bilan jazodan ozod qilish qoʼllanilmaydi (JKning 71-moddasi 1-qismi), shuningdek, shartli hukm qilishning (JKning 72-moddasi 7-qismi), jazodan muddatidan ilgari shartli ozod qilishning (JKning 73-moddasi), jazoni yengilrogʼi bilan almashtirishning (JKning 74-modtsasi) qattiqroq talablari oʼrnatilgan. Xuddi shunday, mazkur cheklovlar voyaga yetmagan shaxslarga ham tatbiq etiladi (JKning 89, 90-modtsalari);
    – sudlanganlik ozodlikdan mahrum qilish jazosini tayinlashda jazoni ijro etish muassasasi turini aniqlashga taʼsir qiladi (JKning 50-moddasi).
  7. Sudlanganlikning jinoyat-huquqiy ahamiyati shaxs yangi jinoyat sodir etgandagina vujudga keladi. Boshqacha aytganda, shaxsning sudlanganligi sud tomonidan, u sudlangan, deb topilgan davrda, yaʼni hukm qonuniy kuchga kirgan vaqtdan uning tugatilishi yoki olib tashlangungacha boʼlgan davrdan keyin jinoyat sodir etgan hollarda hisobga olinadi.
  8. Sharhlanayotgan moddaning toʼrtinchi qismiga asosan sudlanganlik muddatining oʼtib ketganligi yoki sudlanganlikning olib tashlanishi munosabati bilan uning barcha huquqiy oqibatlari bekor boʼladi (sudlanganlik muddatining oʼtib ketganligi yoki sudlanganlikning olib tashlanishi batafsil JKning 78 va 79-moddalariga berilgan sharhda yoritilgan).

    Sudlanganlik holati bekor boʼlishi bilan uning barcha jinoyat-huquqiy oqibatlari, shuningdek, umumhuquqiy tusdagi aksariyat oqibatlar bekor boʼladi. Sudlanganlik holati bekor boʼlgan taqdirda, shaxs tomonidan oldin jinoyat sodir etilishi fakti, agarda ushbu jinoyat boʼyicha sudlanganlik tugallangan yoki olib tashlangan boʼlsa, yangi jinoyat sodir etishda qilmishni kvalifikatsiya qilish uchun, jazoni ogʼirlashtiruvchi holat borligini yoki jinoyatlarning retsidivi mavjudligini qayd etish uchun hech qanaqa ahamiyatga ega emas.

  9. Sharhlanayotgan moddaning beshinchi qismiga koʼra, jazoni oʼtagan, ammo qonunning oʼzgarishi bilan bunday qilmish jinoyat deb hisoblanmaydigan taqdirda, shuningdek sodir qilingan jinoyat uchun tayinlangan jazoning oʼtab boʼlinishi bilan sudlanganlik holatining tugallanishi belgilangan boʼlsa, shaxs sudlanmagan deb hisoblanadi.

Mavzuga aloqador

Yuridik maslahat portali.

Scroll to Top

Telegram kanalimizga obuna bo'ling