Ipoteka kreditiga olingan uy ajrashganda kimga qoladi va qarzni kim toʻlaydi?

Soʻnggi yillarda yosh oilalarning koʻpchiligi oʻz uyiga ega boʻlish uchun davlat dasturlari yoki banklar orqali ipoteka kreditiga uy olishmoqda. Ammo, oilada ajrim yuzaga kelsa, bu masala juda murakkab tus oladi. “Uyni men olganman, oyligimdan toʻlayapman”, yoki “Toʻlovlarni qildik, endi uy nima boʻladi, kredit kimning boʻyniga tushadi?” degan savollar yuzaga keladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oila kodeksiga asosan vaziyatni aniq va sodda qilib tushuntiraman:

1. Ipoteka toʻydan (ZAGSdan) keyin olingan boʻlsa

Agar siz uyni qonuniy nikohdan oʻtganingizdan keyin kreditga olgan boʻlsangiz, uy kreditga olinganiga yoki toʻliq toʻlanmaganiga qaramay, u er-xotinning birgalikdagi umumiy mulki hisoblanadi (Oila kodeksining 23-moddasi).

Bu degani — hujjatlarda uyni kim rasmiylashtirgani yoki kreditni faqat kimning oyligidan toʻlanayotganidan qat'i nazar, ajrashganda uy ham, uning qarz majburiyatlari ham ikkalangizga teng taalluqlidir.

2. Kredit qarzi qanday taqsimlanadi? (Eng muhim qoida)

Oila kodeksining 28-moddasida qat'iy qoida bor: Er va xotinning umumiy qarzlari ular oʻrtasida mol-mulkning ulushlariga mutanosib ravishda taqsimlanadi.

Ya'ni, sud uyni teng ikkiga boʻlib bersa, bank oldidagi hali toʻlanmagan yillar uchun kredit qarzi ham er va xotinga teng yarmidan qilib yoziladi. Ikkalasi oʻzining yarmiga javobgar boʻladi.

3. Aslida amaliyotda bu muammo qanday hal qilinadi? (Yechimlar)

Chala qolgan kredit va uyni qogʻozda yarmidan boʻlib olish qiyin masala, ayniqsa banklarning oʻz qat'iy shartlari bor. Shuning uchun odatda 3 xil yechimdan biriga kelishiladi:

• 1-yechim: Uyni bir kishi oladi va pul beradi. Masalan, er uyni oʻzida olib qolishni xohlaydi. Bu holatda u bank oldidagi qolgan barcha kreditni 100% oʻzi toʻlashni davom ettiradi. Lekin u xotiniga shu kungacha (masalan 5 yil davomida) toʻlangan kredit summasining teng yarmini (kompensatsiya sifatida) naqd sanab berishi shart.

• 2-yechim: Uyni sotib yuborish. Agar erning ham, xotinning ham qolgan kreditni toʻlashga qurbi yetmasa, bank bilan kelishgan holda uy sotiladi. Tushgan puldan avval bankning krediti toʻliq yopiladi, ortib qolgan “sof foyda” puli esa er-xotin oʻrtasida teng ikkiga boʻlinadi.

• 3-yechim: Boshqa odam nomiga oʻtkazish (Qayta rasmiylashtirish). Agar xotin “Uyni va bolalarni men olaman, kreditini ham oʻzim toʻlayman” desa, bunga bankning roziligi kerak boʻladi. Bank xotinning oylik daromadini tekshiradi, agar daromadi yetsa, kredit shartnomasini erning nomidan xotinning nomiga rasmiylashtirib beradi.

4. Agar ipoteka toʻydan (ZAGSdan) oldin olingan boʻlsa-chi?

Tasavvur qiling, er yigit vaqtida (toʻydan 2 yil oldin) ipotekaga uy olgan. ZAGSdan keyin ular 5 yil birga yashashdi va shu vaqt ichida kreditni birgalikda toʻlashdi. Ajrashganda nima boʻladi?

• Uy toʻydan oldin olingani uchun u toʻliq erning shaxsiy mulkida qoladi. Uy boʻlinmaydi.

• Lekin! Xotin oʻsha birga yashagan 5 yil davomida bankka toʻlangan jami summaning teng yarmini eridan talab qilishga qonunan toʻliq haqli (chunki u yillarda toʻlangan pul oilaviy byudjetdan ketgan hisoblanadi).

Xulosa: Ipotekadagi uy masalasida bank ham “uchinchi shaxs” hisoblanadi, shuning uchun uyni qanday boʻlish yoki kimning nomida qoldirish masalasini sud albatta bank vakili ishtirokida va ularning ruxsati bilan koʻrib chiqadi.