Tadbirkorni endi 3 yil tekshirish mumkin emasmi? Moratoriyning siz bilmagan istisnolari

Oʻzbekistonda kichik biznes uchun muhim oʻzgarish yuz berdi: kichik tadbirkorlik subyektlari faoliyatini har qanday tekshirishga uch yil muddatga moratoriy e’lon qilindi.

Bu yangilikni “endi tadbirkorni uch yil davomida hech kim tekshira olmaydi” deb tushunish mumkinmi?

Yoʻq.

Moratoriy juda keng himoya beradi, ammo u mutlaq emas. Prezident Farmonining oʻzida tadbirkorni moratoriy davrida ham tekshirish mumkin boʻlgan bir qator istisnolar aniq koʻrsatilgan.

Bundan tashqari, moratoriydan mustasno boʻlgan tekshiruv ham shunchaki “tekshiruvchi keldi — tekshiruv boshlandi” tamoyili asosida oʻtkazilmaydi. Tekshiruvning qonuniyligi, uni oʻtkazayotgan mansabdor shaxsning vakolati va tegishli axborot tizimida roʻyxatdan oʻtkazilishi bilan bogʻliq talablar mavjud.

Quyida yangi tartibni sodda tilda tushuntiramiz.

1. Uch yillik moratoriy aynan kimlarga tegishli?

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2026-yil 27-avgustdagi PF–175-son Farmonining 1-bandida:

kichik tadbirkorlik subyektlarining faoliyatini har qanday tekshirishga uch yil muddatga moratoriy e’lon qilinishi belgilangan.

Demak, birinchi muhim jihat shuki, Farmon barcha tadbirkorlik subyektlariga emas, aynan kichik tadbirkorlik subyektlariga nisbatan mazkur kafolatni belgilamoqda.

Shuning uchun tadbirkor uchun birinchi savol:

“Mening korxonam kichik tadbirkorlik subyekti toifasiga kiradimi?”

Agar kirsa, umumiy qoida boʻyicha uning faoliyatini tekshirishga moratoriy tatbiq etiladi.

Ammo shu yerda eng muhim “lekin” boshlanadi.

2. Moratoriy “umuman tekshiruv boʻlmaydi” degani emas

PF–175-son Farmon moratoriydan oltita asosiy holatni mustasno qilgan.

Ya’ni quyidagi holatlarda kichik tadbirkorlik subyekti moratoriy mavjud boʻlsa ham tekshirilishi mumkin:

1. jinoyat ishi doirasida;

2. inson sogʻligʻiga ta’sirini oʻrganish yuzasidan;

3. mehnat qonunchiligiga rioya etilishi yuzasidan;

4. fuqarolar murojaatlari boʻyicha;

5. qoʻshilgan qiymat soligʻini qoplash yoki qaytarish munosabati bilan;

6. tadbirkorlik subyekti tugatilishi munosabati bilan.

Aynan shu istisnolar sababli “tadbirkorni endi uch yil davomida tekshirish mutlaqo taqiqlangan” degan xulosa huquqiy jihatdan toʻgʻri emas.

Toʻgʻriroq ifoda quyidagicha:

kichik tadbirkorlik subyektlarini tekshirishga uch yillik umumiy moratoriy mavjud, biroq Farmonda bevosita koʻrsatilgan holatlarda tekshiruv oʻtkazilishi mumkin.

Keling, ushbu istisnolarni alohida koʻrib chiqamiz.

3. Jinoyat ishi mavjud boʻlsa, moratoriy himoya qilmaydi

Birinchi istisno — jinoyat ishi doirasidagi tekshiruvlar.

Bu juda muhim.

Tadbirkor “men kichik biznesman, menga moratoriy bor” degan vaj bilan jinoyat ishi doirasida qonuniy ravishda amalga oshirilayotgan tekshiruvdan avtomatik ravishda ozod boʻlmaydi.

Lekin jinoyat ishi mavjudligi ham tekshiruvchi organlarga cheksiz vakolat bermaydi.

2026-yilda qabul qilingan PF–63-son Farmon tekshiruvlarni amalga oshirishdagi protsessual nazoratni kuchaytirgan. Jumladan, tadbirkorlik subyektlari faoliyatidagi tekshiruvlarga, shu jumladan jinoyat ishi doirasidagi tekshiruvlarga, nazorat qiluvchi organlardan jalb etilgan mutaxassislar tegishli maxsus guvohnomaga ega boʻlgan taqdirdagina ishtirok etishi nazarda tutilgan.

Demak:

jinoyat ishi — moratoriydan istisno, ammo tekshiruvning qonuniy tartibiga rioya qilish majburiyati saqlanib qoladi.

4. Inson sogʻligʻiga xavf tugʻdiradigan faoliyat ham tekshirilishi mumkin

Ikkinchi istisno — inson sogʻligʻiga ta’sirini oʻrganish yuzasidan oʻtkaziladigan tekshiruvlar.

Bu istisnoning mantiqi tushunarli: davlat tadbirkorlik erkinligini himoya qilishi bilan birga, aholining hayoti va sogʻligʻini ham himoya qilishi kerak.

Masalan, faoliyati inson sogʻligʻiga bevosita ta’sir koʻrsatishi mumkin boʻlgan tadbirkor “uch yillik moratoriy bor” degan asos bilan sogʻliq uchun xavf mavjudligini tekshirishga qaratilgan nazorat tadbirini avtomatik ravishda rad eta olmaydi.

Lekin bunda ham asosiy savol oʻzgarmaydi:

tekshiruv aynan Farmonda nazarda tutilgan istisno doirasidami va belgilangan tartibda rasmiylashtirilganmi?

5. Mehnat qonunchiligiga rioya etilishi ham tekshirilishi mumkin

Tadbirkor uchun eng amaliy istisnolardan biri — mehnat qonunchiligi.

PF–175 mehnat qonunchiligiga rioya etilishi yuzasidan oʻtkaziladigan tekshiruvlarni moratoriydan alohida mustasno qilgan.

Demak, kichik biznes subyekti boʻlish:

• xodimlarni qonuniy rasmiylashtirish;

• ish haqi;

• mehnat shartnomalari;

• mehnat huquqlariga rioya qilish;

• boshqa majburiy mehnat talablariga

rioya qilish majburiyatini bekor qilmaydi.

Shu sababli “bizni uch yil hech kim tekshira olmaydi” degan fikr bilan xodimlar bilan bogʻliq hujjatlarga e’tiborsizlik qilish xavfli.

6. Fuqaro shikoyat qilsa-chi?

Maqolaning tadbirkorlar uchun eng muhim qismlaridan biri shu.

Farmonda fuqarolar murojaatlari munosabati bilan oʻtkaziladigan tekshiruvlar ham moratoriydan mustasno qilingan.

Demak, moratoriy:

“mendan kimdir shikoyat qilsa ham tekshira olishmaydi”

degan immunitetni bermaydi.

Masalan, fuqaro tegishli vakolatli organga tadbirkor faoliyati bilan bogʻliq holat yuzasidan murojaat qilishi mumkin. Agar qonunchilikka muvofiq ushbu murojaat tekshiruv oʻtkazish uchun asos boʻlsa, moratoriy bunday tekshiruvni avtomatik ravishda taqiqlamaydi.

Biroq bu yerda muhim farq bor:

fuqaroning murojaati mavjud boʻlishi tekshiruvni istalgan shaklda oʻtkazish mumkin degani emas.

Nazorat qiluvchi organ baribir tekshiruvni qonunchilikda belgilangan tartibda rasmiylashtirishi lozim.

7. QQSni qaytarish soʻralsa, soliq tekshiruvi boʻlishi mumkinmi?

Ha.

PF–175 qoʻshilgan qiymat soligʻini qoplash (qaytarish) bilan bogʻliq tekshiruvlarni moratoriydan mustasno qilgan.

Bu, ayniqsa, QQS toʻlovchi bizneslar uchun muhim.

Soliq kodeksiga koʻra, soliq organlari bir necha turdagi soliq tekshiruvlarini oʻtkazadi. Jumladan:

• kameral soliq tekshiruvi;

• sayyor soliq tekshiruvi;

• soliq auditi;

• transfert narxining shakllanishini tekshirish.

Shuning uchun “moratoriy bor ekan, endi soliq organi bilan bogʻliq hech qanday tekshiruv boʻlmaydi” deyish notoʻgʻri.

Ayniqsa QQSni qoplash yoki qaytarish holati Farmonda moratoriydan toʻgʻridan-toʻgʻri istisno sifatida koʻrsatilgan.

8. Korxonani tugatayotgan boʻlsangiz ham tekshiruv mumkin

Yana bir istisno — tadbirkorlik subyekti tugatilishi munosabati bilan oʻtkaziladigan tekshiruvlar.

Ya’ni biznes faoliyatini tugatish jarayonida:

“moratoriy bor, shuning uchun tugatish bilan bogʻliq tekshiruv ham oʻtkazilmaydi”

degan qoida mavjud emas.

Farmon aynan tadbirkorlik subyekti tugatilishi munosabati bilan oʻtkaziladigan tekshiruvni moratoriy doirasidan chiqarib qoʻygan.

9. Moratoriy buzilsa nima boʻladi?

Bu yangi tartibning eng kuchli jihatlaridan biri.

PF–175 moratoriy amal qiladigan davrda kichik tadbirkorlik subyektining faoliyatini Farmonda koʻrsatilgan istisnolardan tashqari tekshirishni shunchaki “tavsiya etilmaydigan holat” deb belgilamaydi.

Farmonga koʻra, bunday tekshirish:

noqonuniy hisoblanadi.

Bundan tashqari, ushbu huquqbuzarlikka yoʻl qoʻygan shaxslar belgilangan tartibda javobgarlikka tortilishi nazarda tutilgan.

Moratoriy ijrosi ustidan nazorat doirasida Biznes-ombudsman tomonidan “Samarali nazorat” tadbirini oʻtkazish ham belgilangan.

Demak, moratoriy siyosiy bayonot yoki tavsiya emas — uning buzilishi huquqiy oqibat tugʻdiradigan qoidadir.

10. Tekshiruvchi kelganida tadbirkor nimani tekshirishi kerak?

Moratoriydan istisno mavjud boʻlgan taqdirda ham tadbirkor tekshiruvning oʻzini qonuniy deb avtomatik ravishda qabul qilishi shart emas.

2026-yil 17-apreldagi PF–63-son Farmon bilan davlat nazorati tizimi yanada raqamlashtirildi.

2026-yil 1-avgustdan boshlab tadbirkorlik subyektlarini tekshirishda ishtirok etadigan yoki tadbirkor bilan muloqotga kirishadigan davlat xizmatchilarining “Yagona davlat nazorati” axborot tizimi mobil ilovasidan foydalanishi majburiy etib belgilangan.

Shuningdek, tekshiruv boshlanishidan oldin mansabdor shaxs tadbirkordagi “Biznes himoya” QR-kodini skanerlash orqali tekshiruvni roʻyxatdan oʻtkazishi kerak.
Yana muhimroq qoida bor:

agar davlat xizmatchisi tekshiruv yoki muloqot haqidagi ma’lumotni belgilangan tartibda “Yagona davlat nazorati” axborot tizimiga kiritmasa, tadbirkorlik subyektiga uni tekshiruv oʻtkazish uchun oʻz hududiga qoʻymaslik va muloqotga kirishmaslik huquqi berilgan.

Shuning uchun tadbirkor tekshiruvchi kelganida kamida quyidagilarga e’tibor berishi lozim:

• tekshiruvchi qaysi organdan kelgan?

• tekshiruvning huquqiy asosi nima?

• moratoriydan qaysi istisnoga asoslanmoqda?

• tekshiruvchi tegishli maxsus vakolatga egami?

• tekshiruv “Yagona davlat nazorati” axborot tizimida roʻyxatdan oʻtkazilganmi?

• “Biznes himoya” QR-kodi orqali tegishli tartib bajarildimi?

11. “Maxsus guvohnomam bor” deyishning oʻzi yetmaydi

PF–63-son Farmonga koʻra, “Yagona davlat nazorati” axborot tizimida roʻyxatdan oʻtmagan, tekshiruvga asos boʻluvchi hujjatlarni tizimga kiritmagan yoki tegishli maxsus guvohnomaga ega boʻlmagan nazorat qiluvchi organ xodimi tomonidan oʻtkazilgan tekshiruv noqonuniy hisoblanishi nazarda tutilgan.

Avvalgi tartibni belgilagan VMQ–611-son qarorda ham tekshiruv boshlanishidan oldin tekshiruvchi tadbirkor rahbarini:

• tekshiruvning maqsadi;

• tekshiruv shartlari

bilan tanishtirishi hamda qonunchilikda nazarda tutilgan hujjatlarni taqdim etishi belgilangan.

Shuningdek, tekshiruvga oid ma’lumotlar orasida tekshiruvning roʻyxatga olingan raqami, nazorat qiluvchi organ, tekshiruvchi mansabdor shaxs, uning maxsus guvohnomasi, tekshiruvga asos boʻlgan buyruq, tekshiruv turi va muddati kabi ma’lumotlar nazarda tutilgan.

2026-yil 1-avgustdan boshlab esa bu tizimning amaliy mexanizmi PF–63 bilan joriy qilingan “Biznes himoya” QR-kodi va “Yagona davlat nazorati” tizimi orqali yanada raqamlashtirilgan.

12. Bir yil ichida yana tekshiruv kelishi mumkinmi?

PF–175 nafaqat moratoriy, balki tekshiruvlar sonini kamaytirishga qaratilgan yana bir muhim kafolatni ham nazarda tutadi.

Farmonga koʻra, tadbirkorlik subyekti faoliyatida bir yil davomida oʻtkaziladigan har qanday takroriy tekshiruv faqat Biznes-ombudsman ruxsati bilan amalga oshiriladi.

Bundan kameral soliq tekshiruvi mustasno qilingan.

Bu qoida moratoriy bilan aynan bir xil qoida emas.

Moratoriy — kichik tadbirkorlik subyektlarini uch yil tekshirishga qoʻyilgan umumiy cheklov.

Takroriy tekshiruv boʻyicha qoida esa bir yil ichida tadbirkor faoliyatida yana tekshiruv oʻtkazilishi masalasiga qoʻshimcha kafolat beradi.

13. Kameral soliq tekshiruvi haqida alohida eslatma

Bu yerda nozik huquqiy jihat mavjud.

Soliq kodeksida kameral soliq tekshiruvi ham soliq tekshiruvining alohida turi sifatida koʻrsatilgan.

Biroq PF–175ning takroriy tekshiruvlar haqidagi qoidasida kameral soliq tekshiruvi Biznes-ombudsman ruxsatini olish talabidan alohida istisno qilingan.

Shu sababli “moratoriy sabab kameral nazorat ham mutlaqo yoʻq boʻldi” yoki aksincha “kameral tekshiruv moratoriyga umuman aloqasi yoʻq” kabi keskin xulosalar chiqarishda ehtiyot boʻlish kerak.

Har bir holatda tekshiruv turi, uning huquqiy asosi va PF–175dagi istisnolar bilan oʻzaro munosabati alohida baholanishi lozim.

14. Tadbirkor tekshiruvchini hududiga kiritmasligi mumkinmi?

Ayrim hollarda — ha.

Bu juda katta oʻzgarish.

PF–63-son Farmonga koʻra, davlat xizmatchisi “Biznes himoya” QR-kodi orqali tekshiruv yoki muloqot haqidagi ma’lumotni belgilangan tartibda “Yagona davlat nazorati” axborot tizimiga kiritmasa, tadbirkor:

davlat xizmatchisini tekshiruv oʻtkazish uchun oʻz hududiga qoʻymaslik va u bilan muloqotga kirishmaslik huquqiga ega.

Bu, albatta, “istalgan tekshiruvchini xohlasangiz kiritmang” degani emas.

Ammo tekshiruvning majburiy protsessual talablariga rioya qilinmagan boʻlsa, qonunchilik tadbirkorga muayyan himoya vositasini bermoqda.

15. Eng katta xato: moratoriyni “huquqiy immunitet” deb qabul qilish

Uch yillik moratoriy tadbirkorlar uchun juda katta kafolat.

Lekin undan quyidagi xulosani chiqarish notoʻgʻri:

“Men kichik tadbirkorman. Keyingi uch yil davomida davlat organlari meni hech qanday holatda tekshira olmaydi.”

Aslida esa yangi tartib ikki narsani bir vaqtning oʻzida amalga oshirmoqda.

Birinchidan, kichik biznesga asossiz va ortiqcha tekshiruvlarni keskin cheklamoqda.

Ikkinchidan, jamoat va shaxs manfaatlari uchun muhim boʻlgan ayrim holatlarda davlat nazoratini saqlab qolmoqda.

Shuning uchun moratoriy — qonunga rioya qilmaslik uchun ruxsat emas.

U — qonuniy ishlayotgan kichik biznesni ortiqcha davlat aralashuvidan himoya qiluvchi kafolat.

Tadbirkor uchun qisqa qoida

Agar siz kichik tadbirkorlik subyekti boʻlsangiz va tekshiruvchi kelgan boʻlsa, darhol ikkita savol bering:

1. Nega meni moratoriyga qaramay tekshiryapsiz?

Tekshiruv PF–175da belgilangan istisnolardan biriga kirishi kerak.

2. Tekshiruv belgilangan tartibda rasmiylashtirilganmi?

Tekshiruvchi vakolatli boʻlishi, tekshiruv tegishli tizimda qayd etilishi va qonunchilikda belgilangan protseduralarga rioya qilinishi kerak.

Moratoriydan istisno mavjudligi noqonuniy tartibda tekshirish huquqini bermaydi.

Xulosa

2026-yilda joriy etilgan uch yillik moratoriy kichik tadbirkorlik subyektlarini himoya qilish boʻyicha jiddiy huquqiy kafolatdir.

Umumiy qoida boʻyicha kichik tadbirkorlik subyektining faoliyatini tekshirishga moratoriy mavjud.

Ammo quyidagi holatlar bundan mustasno:

jinoyat ishi, inson sogʻligʻiga ta’sirni oʻrganish, mehnat qonunchiligi, fuqarolar murojaatlari, QQSni qoplash yoki qaytarish hamda tadbirkorlik subyektining tugatilishi.

Bundan tashqari, istisnoga tushgan tekshiruvning oʻzi ham belgilangan tartibda oʻtkazilishi shart.

Demak, yangi tartibning mazmunini bir jumla bilan quyidagicha ifodalash mumkin:

Tadbirkorni tekshirishga moratoriy bor, lekin bu tekshiruvlardan mutlaq immunitet degani emas. Shu bilan birga, istisno mavjudligi ham nazorat organiga tadbirkorni istalgan tartibda tekshirish huquqini bermaydi.

Koʻp soʻraladigan savollar

Tadbirkorlarni tekshirishga necha yil moratoriy berildi?

Kichik tadbirkorlik subyektlari faoliyatini har qanday tekshirishga uch yil muddatga moratoriy e’lon qilingan.

Moratoriy barcha tadbirkorlarga tegishlimi?

PF–175dagi uch yillik moratoriy aynan kichik tadbirkorlik subyektlariga nisbatan belgilangan.

Soliq organi tadbirkorni tekshirishi mumkinmi?

Ayrim hollarda mumkin. Jumladan, PF–175 QQSni qoplash yoki qaytarish bilan bogʻliq tekshiruvlarni moratoriydan mustasno qilgan. Soliq kodeksida esa kameral, sayyor, soliq auditi va transfert narxining shakllanishini tekshirish kabi soliq tekshiruvlari nazarda tutilgan.

Fuqaro tadbirkor ustidan shikoyat qilsa tekshiruv boʻladimi?

Fuqarolar murojaatlari munosabati bilan oʻtkaziladigan tekshiruvlar moratoriydan mustasno qilingan. Biroq tekshiruv baribir qonunchilikda belgilangan tartibda oʻtkazilishi kerak.

Mehnat inspeksiyasi tekshirishi mumkinmi?

Mehnat qonunchiligiga rioya etilishi yuzasidan oʻtkaziladigan tekshiruvlar moratoriydan mustasno qilingan.

Tekshiruvchi QR-kod orqali roʻyxatdan oʻtmasa nima boʻladi?

PF–63ga koʻra, davlat xizmatchisi tekshiruv yoki muloqot haqidagi ma’lumotni “Biznes himoya” QR-kodi orqali belgilangan tartibda “Yagona davlat nazorati” tizimiga kiritmasa, tadbirkor uni tekshiruv uchun oʻz hududiga qoʻymaslik va muloqotga kirishmaslik huquqiga ega.

Moratoriy buzib tekshiruv oʻtkazilsa nima boʻladi?

PF–175ga koʻra, moratoriy amal qilayotgan davrda kichik tadbirkorlik subyektini Farmonda koʻrsatilgan istisnolardan tashqari tekshirish noqonuniy hisoblanadi va bunga yoʻl qoʻygan shaxslar belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladi.