Kompaniyangizda katta mijozlar bazasi boʻlmasligi mumkin. Ammo bitta xodimning pasport ma’lumotini saqlash, saytdan telefon raqamini olish yoki ofisda videokuzatuv olib borishning oʻzi shaxsga doir ma’lumotlarga ishlov berish bilan bogʻliq jarayon boʻlishi mumkin.

OʻRQ-547-son “Shaxsga doir ma’lumotlar toʻgʻrisida”gi Qonunga koʻra, muayyan jismoniy shaxsga taalluqli yoki uni identifikatsiya qilish imkonini beradigan axborot shaxsga doir ma’lumot hisoblanadi.

“Ishlov berish” faqat ma’lumot yigʻish emas. U ma’lumotni:

• yigʻish;

• tizimlashtirish;

• saqlash;

• oʻzgartirish va toʻldirish;

• undan foydalanish;

• boshqa shaxsga berish;

• tarqatish yoki uzatish;

• egasizlantirish;

• yoʻq qilish

kabi harakatlarni ham qamrab oladi.

Demak, kompaniya ma’lumotni oʻzi yigʻmagan, faqat saqlagan yoki boshqa tashkilotdan olgan boʻlsa ham, qonun talablari yuzaga kelishi mumkin.

Quyidagi test Oʻzbekiston qonunchiligi asosida kompaniyangizda shaxsga doir ma’lumotlar mavjudligini aniqlashga yordam beradi.

Testdan qanday foydalaniladi?

Har bir savol boʻyicha faqat rahbar yoki yuristdan soʻrab qolmang. Koʻrsatilgan tizim, hujjat va papkalarni amalda tekshiring.

Har bir “ha” javobi uchun 1 ball qoʻshing.

1. Mijozlar yoki potensial mijozlarning kontaktlari saqlanadimi?

Quyidagi joylarni tekshiring:

• CRM tizimi;

• sotuv boʻlimining Excel yoki Google Sheets jadvallari;

• menejerlarning telefon kontaktlari;

• Telegram va WhatsApp yozishmalari;

• elektron pochta;

• qogʻoz daftarlar;

• call-markaz dasturi.

Agar ism, telefon raqami, elektron pochta yoki boshqa ma’lumot orqali muayyan mijozni aniqlash mumkin boʻlsa, kompaniya shaxsga doir ma’lumotlar bilan ishlayapti.

“Ha” — 1 ball.

Amaliy vazifa: mijoz kontaktlari saqlanadigan barcha joylarni bitta roʻyxatga kiriting.

2. Kompaniyada xodimlar yoki ishga nomzodlarga oid ma’lumotlar bormi?

Quyidagilarni tekshiring:

• xodimning shaxsiy yigʻmajildi;

• pasport yoki ID-karta nusxasi;

• JSHSHIR;

• yashash manzili;

• telefon raqami;

• diplom va sertifikatlar;

• bank rekvizitlari;

• ish haqi haqidagi ma’lumotlar;

• ishga nomzodlarning rezyumelari;

• davomat va ta’til jadvallari.

Hatto kompaniyada mijozlar bazasi boʻlmasa ham, xodimlarga oid hujjatlar sababli u shaxsga doir ma’lumotlarga ishlov berishi mumkin.

“Ha” — 1 ball.

Amaliy vazifa: HR boʻlimidan amaldagi va sobiq xodimlar hamda ishga olinmagan nomzodlar hujjatlari qayerda saqlanishini aniqlang.

3. Sayt yoki mobil ilova foydalanuvchidan ma’lumot oladimi?

Quyidagi funksiyalarni tekshiring:

• roʻyxatdan oʻtish;

• buyurtma berish;

• qayta qoʻngʻiroq soʻrash;

• konsultatsiyaga yozilish;

• murojaat yuborish;

• izoh qoldirish;

• yangiliklarga obuna boʻlish;

• shaxsiy kabinet yaratish.

Masalan, forma faqat ism va telefon raqamini olsa ham, ular muayyan insonni aniqlash imkonini berishi mumkin.

“Ha” — 1 ball.

Amaliy vazifa: saytdagi barcha formalarni ochib, har birida soʻralayotgan maydonlarni jadvalga yozing.

4. Xaridorning buyurtma yoki toʻlov tarixi saqlanadimi?

Quyidagilar shaxsga doir ma’lumotlar bilan bogʻliq boʻlishi mumkin:

• mijoz sotib olgan mahsulotlar;

• buyurtma sanasi va summasi;

• yetkazib berish manzili;

• toʻlov holati;

• qaytarilgan mahsulotlar;

• bonus va sodiqlik kartasi;

• mijozning murojaat va shikoyatlari.

Ismsiz buyurtma raqami boshqa tizimdagi telefon raqami yoki akkaunt bilan bogʻlangan boʻlsa, u orqali ham xaridorni aniqlash mumkin.

“Ha” — 1 ball.

Amaliy vazifa: buyurtma tugaganidan keyin ma’lumot qancha vaqt saqlanishini tekshiring.

5. Ofis, savdo nuqtasi yoki ishlab chiqarish hududida videokuzatuv bormi?

Kamera tasvirida xodim, mijoz yoki tashrif buyuruvchini aniqlash mumkin boʻlsa, videoyozuv shaxsga doir ma’lumot boʻlishi mumkin.

Quyidagilarni tekshiring:

• kameralar joylashuvi;

• yozuvlar saqlanadigan qurilma;

• saqlash muddati;

• yozuvlarni koʻra oladigan xodimlar;

• mobil telefondan masofaviy kirish;

• qoʻriqlash tashkilotining kirish imkoniyati.

“Ha” — 1 ball.

Amaliy vazifa: yozuvlarga kimlar kirishini va videolar avtomatik ravishda qachon oʻchirilishini yozma qayd eting.

6. Mijozlarga reklama SMS, email yoki messenjer xabarlari yuboriladimi?

Quyidagilarni tekshiring:

• SMS tarqatma bazasi;

• email obunachilari;

• Telegram bot foydalanuvchilari;

• eski mijozlar roʻyxati;

• tugʻilgan kun tabriklari;

• aksiyalar haqidagi avtomatik xabarlar.

Buyurtmani bajarish uchun olingan telefon raqami keyinchalik reklama uchun ishlatilsa, dastlabki maqsad oʻzgargan boʻlishi mumkin. Qonunning 18-moddasiga koʻra, shaxsga doir ma’lumotlarga ishlov berish qonunda nazarda tutilgan shartlardan biriga asoslanishi kerak. Rozilik shunday asoslardan biridir.

“Ha” — 1 ball.

Amaliy vazifa: reklama bazasidagi har bir kontakt qayerdan olingani va reklama yuborishga qanday asos mavjudligini tekshiring.

7. Mijoz yoki xodim ma’lumotlari boshqa tashkilotga beriladimi?

Quyidagi hamkorlarni tekshiring:

• kuryerlik xizmati;

• call-markaz;

• buxgalteriya yoki audit kompaniyasi;

• marketing agentligi;

• IT-pudratchi;

• bulutli CRM operatori;

• sugʻurta tashkiloti;

• bank yoki toʻlov xizmati;

• ish haqi loyihasi operatori.

Masalan, kuryerga mijozning ismi, manzili va telefon raqami yuborilsa, ma’lumot boshqa shaxsga berilmoqda.

“Ha” — 1 ball.

Amaliy vazifa: pudratchilar roʻyxatini tuzing va har biriga aynan qanday ma’lumot berilishini yozing.

8. Kompaniya biometrik yoki sogʻliq bilan bogʻliq ma’lumotlarni ishlatadimi?

Quyidagilarni tekshiring:

• barmoq izi orqali ishga kirish;

• yuzni tanish tizimi;

• ovoz orqali identifikatsiya;

• tibbiy ma’lumotnoma;

• xodim yoki mijozning sogʻligʻiga oid ma’lumot;

• genetik ma’lumotlar;

• avtomatik identifikatsiya uchun foydalaniladigan tasvirlar.

OʻRQ-547-son Qonunda maxsus, biometrik va genetik ma’lumotlarga oid alohida talablar mavjud. Biometrik va genetik ma’lumotlarni Oʻzbekiston hududida saqlash boʻyicha ham maxsus shartlar belgilangan.

“Ha” — 1 ball.

Amaliy vazifa: bunday ma’lumotlar oddiy kontaktlardan alohida himoyalanganini tekshiring.

9. Shaxsga doir ma’lumotlar xorijiy servis yoki serverga tushadimi?

Faqat server emas, ma’lumotni qabul qilayotgan barcha xizmatlarni tekshiring:

• xorijiy CRM;

• bulutli disk;

• korporativ elektron pochta;

• email marketing platformasi;

• onlayn chat;

• videokonferensiya xizmati;

• sayt analitikasi;

• texnik yordam tizimi;

• sun’iy intellekt xizmati.

Masalan, xodim mijozlar jadvalini xorijiy bulutli diskka yuklasa yoki mijoz yozishmasini sun’iy intellekt xizmatiga kiritsa, ma’lumot chet eldagi infratuzilmaga tushishi mumkin.

OʻRQ-547-son Qonunning amaldagi 27¹-moddasi Oʻzbekistondan tashqarida ma’lumotlarni saqlash va ularga ishlov berishga oid alohida shartlarni belgilaydi. Shu sababli “bulutli xizmatdan foydalanamiz” degan javobning oʻzi yetarli emas — ma’lumotning qayerda saqlanishini aniqlash kerak.

“Ha” yoki “bilmaymiz” — 1 ball.

Amaliy vazifa: har bir servisning server joylashuvi va ma’lumotlardan foydalanish shartlarini tekshiring.

10. Qogʻoz hujjatlarda jismoniy shaxsga oid ma’lumotlar bormi?

Shaxsga doir ma’lumot faqat elektron bazada boʻlmaydi. Qonundagi ta’rif qogʻoz va boshqa moddiy jismlarda qayd etilgan axborotni ham qamrab oladi.

Quyidagilarni tekshiring:

• shartnomalar;

• arizalar;

• anketalar;

• tashrif buyuruvchilar jurnali;

• ishonchnomalar;

• pasport nusxalari;

• xodimlarning shaxsiy yigʻmajildlari;

• yetkazib berish hujjatlari;

• murojaat va shikoyatlar.

“Ha” — 1 ball.

Amaliy vazifa: qogʻoz hujjatlar qaysi xonada, qanday shkafda va kimning nazoratida saqlanishini tekshiring.

Natijangiz qanday?

0 ball: baribir HR va buxgalteriyani qayta tekshiring

Aksariyat faol kompaniyalarda kamida xodim, ta’sischi, shartnoma vakili yoki murojaat qilgan fuqaro haqida ma’lumot mavjud boʻladi.

Nol ball chiqsa, testni HR, buxgalteriya, sotuv va IT xodimlari bilan birgalikda qayta oʻtkazing.

1–3 ball: shaxsga doir ma’lumotlarga ishlov berasiz

Jarayonlar soni kam boʻlsa ham, qanday ma’lumot, qaysi maqsadda va qayerda saqlanishini hujjatlashtirish kerak.

Birinchi vazifa — ma’lumotlar roʻyxatini tuzish.

4–7 ball: ma’lumotlar kompaniya faoliyatining muntazam qismi

Sizga oddiy maxfiylik siyosatidan koʻra kengroq tizim kerak boʻlishi mumkin:

• ma’lumotlar inventarizatsiyasi;

• har bir jarayonning huquqiy asosi;

• rozilik talab qilinadigan holatlar;

• saqlash muddatlari;

• xodimlarning kirish huquqlari;

• uchinchi shaxslar bilan ma’lumot almashish tartibi;

• himoya choralari.

8–10 ball: toʻliq audit zarur

Kompaniya shaxsga doir ma’lumotlarni bir nechta kanal orqali yigʻadi, saqlaydi va uzatadi. Bunday sharoitda bir tizimni tekshirish yetarli emas.

Ma’lumotning kompaniyaga kelib tushishidan boshlab oʻchirilishigacha boʻlgan butun yoʻl xaritasi tuzilishi kerak.

Testdan keyingi amaliy qadam

Quyidagi jadvalni toʻldiring:

Jadvalning biror ustuniga javob topilmasa, oʻsha joy kompaniyadagi amaliy boʻshliq hisoblanadi.

Muhim xulosa

Agar hech boʻlmasa bitta savolga “ha” deb javob bergan boʻlsangiz, kompaniyangiz shaxsga doir ma’lumotlarga ishlov berishi ehtimoli yuqori.

Bu avtomatik ravishda qonun buzilganini anglatmaydi. Keyingi tekshiruvda quyidagilar aniqlanishi kerak:

1. Ishlov berishning aniq maqsadi bormi?

2. Qonuniy asos, jumladan zarur holatda rozilik mavjudmi?

3. Ortiqcha ma’lumot yigʻilmayaptimi?

4. Ma’lumot qancha vaqt saqlanadi?

5. Ma’lumotlarga kim kira oladi?

6. Ma’lumot boshqa shaxslarga beriladimi?

7. Huquqiy, tashkiliy va texnik himoya choralari koʻrilganmi?

8. Ma’lumotlar bazasini Davlat reyestrida roʻyxatdan oʻtkazish talabi bajarilganmi?

OʻRQ-547-son Qonunning 27-moddasi mulkdor, operator va uchinchi shaxs zimmasiga ma’lumotlarning yaxlitligi, maxfiyligi va qonunga xilof ishlov berilishining oldini olishga qaratilgan huquqiy, tashkiliy hamda texnik choralarni koʻrish majburiyatini yuklaydi.

Eslatma: test dastlabki ichki tekshiruv uchun moʻljallangan. Muayyan tashkilotga tatbiq etiladigan talablar uning faoliyati, ma’lumotlar toifasi va axborot tizimlariga qarab alohida baholanadi.