AI hamma narsani hal qila olmaydi: Oʻzbekistonda sun’iy intellekt uchun qanday qoidalar bor?

Sun’iy intellekt kundalik hayotimizga tobora chuqur kirib bormoqda. Bank xizmatlari, tibbiyot, ta’lim, davlat boshqaruvi, hujjatlar bilan ishlash va hatto ishga qabul qilish jarayonlarida ham turli AI tizimlaridan foydalanish kengaymoqda.

Lekin muhim savol bor: sun’iy intellekt chiqargan xulosaga toʻliq ishonish mumkinmi?

Oʻzbekistonda bu masala boʻyicha alohida etika qoidalari mavjud. Raqamli texnologiyalar vazirining 2026-yil 24-fevraldagi 284-mh-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan mazkur qoidalar sun’iy intellektni yaratish, joriy etish va undan foydalanishda amal qilinishi kerak boʻlgan asosiy talablarni belgilaydi. Hujjat 2026-yil 14-martda Adliya vazirligida 3787-son bilan davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan.

Eng muhim qoida shuki: sun’iy intellekt chiqargan qaror yakuniy qaror boʻlmasligi kerak.

Ya’ni “tizim shunday chiqardi”, “algoritm rad etdi” yoki “AI shunday tavsiya berdi” degan holatning oʻzi yetarli emas. Yakuniy qaror inson tomonidan qabul qilinishi va zarur hollarda AI xulosasi qayta koʻrib chiqilishi lozim.

Bu ayniqsa inson huquqlari va qonuniy manfaatlariga ta’sir qiluvchi masalalarda muhim. Masalan, yuridik ahamiyatga ega qarorlar yoki tibbiyotdagi tashxis va davolashga oid holatlarda faqat sun’iy intellekt xulosasiga tayanish mumkin emas.

AI qanday tamoyillar asosida ishlashi kerak?

Amaldagi Etika qoidalarida sun’iy intellekt tizimlari uchun sakkizta asosiy tamoyil belgilangan:

• qonuniylik;

• shaxs, jamiyat va davlat manfaatlarini himoya qilish;

• tushunarlilik;

• mas’uliyat, javobgarlik va nazorat;

• adolatlilik va kamsitishga yoʻl qoʻymaslik;

• ochiqlik va shaffoflik;

• ma’lumotlar himoyasi;

• ishonchlilik va xavfsizlik.

Bu tamoyillar shuni anglatadiki, AI tizimi shunchaki “ishlashi” yetarli emas. Uning qanday ishlayotgani, qaysi ma’lumotlardan foydalanayotgani va nima sababdan muayyan natijaga kelayotgani imkon qadar tushunarli boʻlishi kerak.

“Algoritm shunday qildi” — javobgarlikdan ozod qilmaydi

Qoidalarga koʻra, sun’iy intellekt tizimlarini ishlab chiquvchi, joriy etuvchi va undan foydalanuvchi shaxslar oʻz harakatlari doirasida yuzaga keladigan oqibatlar uchun mas’ul hisoblanadi.

Demak, AI xato qilsa, barcha javobgarlikni algoritmning oʻziga yuklab boʻlmaydi.

Sun’iy intellekt orqali qabul qilingan qarorlar inson nazorati ostida boʻlishi va kerak boʻlsa inson tomonidan qayta koʻrib chiqilishi kerak.

Bu yondashuv xalqaro amaliyotdagi human-in-the-loop, ya’ni “inson nazoratda qoladi” prinsipiga yaqin.

Siz haqingizdagi ma’lumotlar ham himoyalanishi kerak

AI tizimlari katta hajmdagi ma’lumotlar bilan ishlaydi. Shu sababli shaxsga doir ma’lumotlar, davlat sirlari, tijorat siri, bank siri va boshqa foydalanilishi cheklangan ma’lumotlar alohida himoya qilinishi kerak.

Qoidalarda shaxsga doir ma’lumotlarga qonunga zid ravishda ishlov berishga yoʻl qoʻyilmasligi ham alohida koʻrsatilgan.

Demak, biror tashkilot AI’dan foydalanayotgani uning shaxsiy ma’lumotlarga istalgan tarzda ishlov berishi mumkinligini anglatmaydi.

AI kamsitmasligi kerak

Yana bir muhim talab — sun’iy intellekt insonlarni jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, jismoniy holati yoki ijtimoiy mavqeyiga qarab kamsitmasligi kerak.

Bu talab ayniqsa kredit skoringi, ishga qabul qilish, sugʻurta, tibbiyot yoki davlat xizmatlarida qoʻllanadigan avtomatlashtirilgan tizimlar uchun muhim.

Agar algoritm ma’lum bir guruhga nisbatan muntazam ravishda salbiy natija chiqarsa, bu shunchaki “texnik xato” emas, balki huquqiy va etik muammoga aylanishi mumkin.

Foydalanuvchi nimani bilishga haqli?

Qoidalarga koʻra, foydalanuvchi AI tizimidan qanday foydalanish mumkinligi, uning qanday cheklovlari borligi va chiqarilgan natija har doim ham toʻgʻri boʻlmasligi haqida ma’lumot olish huquqiga ega.

Bundan tashqari, foydalanuvchi AI algoritmlari haqida tushuntirish olish, aniqlangan kamchiliklar boʻyicha taklif berish va zarur hollarda vakolatli organ yoki sudga murojaat qilish huquqiga ham ega.

Bu juda muhim jihat: inson AI qarorini shunchaki qabul qilishi shart emas.

Xulosa

Sun’iy intellektning imkoniyatlari keng, lekin u mutlaq haqiqat manbai emas.

Oʻzbekistonda amalda boʻlgan Etika qoidalari ham aynan shuni koʻzda tutadi: AI inson oʻrnini toʻliq bosuvchi emas, balki qaror qabul qilishga yordam beruvchi vosita boʻlishi kerak.

Shuning uchun eng muhim qoida juda sodda:

AI tavsiya berishi mumkin. Yakuniy mas’uliyat esa baribir inson zimmasida qoladi.