Mulkiy zarar va ma'naviy zarar nisbatini belgilash muammolari

Fuqarolik-huquqiy javobgarlikning asosiy maqsadi jabrlanuvchining buzilgan huquqlarini tiklashdan iborat. Bunda zarar ikki xil koʻrinishda – mulkiy va ma'naviy zarar shaklida namoyon boʻladi. Mulkiy zararni pul ifodasida hisoblash nisbatan oson boʻlsa, ma'naviy zarar insonning ruhiy kechinmalari, sha'ni, qadr-qimmati va boshqa nomoddiy ne'matlariga yetkazilgan salbiy oqibatlar bilan bogʻliq boʻlgani bois uni baholash murakkab hisoblanadi. Ayni holat ushbu ikki turga mansub zarar oʻrtasidagi nisbatni belgilashda amaliy muammolarni yuzaga keltiradi.

Mulkiy zarar odatda yoʻqotilgan mol-mulk, qoʻshimcha xarajatlar yoki olinmay qolgan daromad orqali aniqlanadi. Uning miqdori hujjatlar, ekspertiza xulosalari va boshqa dalillar bilan isbotlanadi.

Ma'naviy zarar esa shaxsning jismoniy va ruhiy azoblari, obroʻ-e'tiboriga putur yetishi, hayot sifatining yomonlashuvi kabi holatlar bilan tavsiflanadi. Mazkur zarar iqtisodiy qiymatga ega boʻlmagan manfaatlarga taalluqli boʻlgani uchun uni baholashda yagona mezon mavjud emas.

Amaliyotda eng katta muammo shundan iboratki, bir xil mazmundagi nizolar boʻyicha turli sudlar ma'naviy zarar uchun keskin farq qiluvchi kompensatsiya miqdorlarini belgilamoqda. Bunday tafovut huquqni qoʻllash amaliyotiga salbiy ta'sir koʻrsatadi hamda sud qarorlarining prognoz qilinish darajasini pasaytiradi.

Shuningdek, ayrim hollarda ma'naviy zarar miqdori mulkiy zarardan bir necha barobar kam yoki aksincha, undan yuqori belgilanishi mumkin. Bunda qonunchilik qat'iy nisbatni nazarda tutmaydi. Chunki ma'naviy zarar miqdori mulkiy zarar qiymatiga emas, balki huquqbuzarlikning xususiyati, ayb darajasi, jabrlanuvchining ruhiy kechinmalari, oqibatlarning davomiyligi hamda adolatlilik va oqilonalik tamoyillariga bogʻliq ravishda belgilanishi lozim.

Shu sababli mulkiy va ma'naviy zarar oʻrtasida qat'iy foiz yoki koeffitsiyent belgilash ilmiy va amaliy jihatdan maqsadga muvofiq hisoblanmaydi. Aksincha, sudlar uchun zarar miqdorini aniqlashda foydalaniladigan aniq mezonlar va metodik tavsiyalar ishlab chiqilishi zarur.

Mulkiy va ma'naviy zarar oʻrtasidagi nisbatni belgilash fuqarolik huquqining eng murakkab masalalaridan biri hisoblanadi. Mazkur muammoni hal etish uchun quyidagi takliflar ilgari suriladi:

§ ma'naviy zarar miqdorini belgilashning yagona mezonlarini ishlab chiqish;

§ sud amaliyotini umumlashtirish va tavsiyaviy kompensatsiya diapazonlarini shakllantirish;

§ sud qarorlarida ma'naviy zarar miqdorini asoslantirish talablarini kuchaytirish;

§ har bir ish boʻyicha individual yondashuvni saqlagan holda huquqni qoʻllashning bir xilligini ta'minlash.

Mazkur chora-tadbirlar fuqarolik-huquqiy javobgarlikning adolatlilik va huquqiy aniqlik tamoyillarini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.